ప్లాస్టిక్ కరెన్సీ అమలులో ఉన్న అతిపెద్ద సవాళ్లు (Challenges)
 |
| indian-paper-vs-plastic-notes.png |
ప్రపంచంలో మొదటిసారి ఎక్కడ ప్రవేశపెట్టారు?
ఆస్ట్రేలియా (Australia): 1988లో ప్రపంచంలోనే మొదటిసారిగా పూర్తిస్థాయి ప్లాస్టిక్ (పాలిమర్) నోట్లను ఆస్ట్రేలియా ప్రవేశపెట్టింది.
ప్రస్తుతం బ్రిటన్ (UK), కెనడా, న్యూజిలాండ్, సింగపూర్, వియత్నాం వంటి 30 కి పైగా దేశాలు ప్లాస్టిక్ కరెన్సీని పూర్తిగా లేదా పాక్షికంగా వాడుతున్నాయి.
ప్లాస్టిక్ కరెన్సీ ఎందుకు ఉపయోగిస్తారు? (ప్రయోజనాలు)
ఎక్కువ కాలం మన్నిక: కాగితపు నోట్లతో పోలిస్తే ప్లాస్టిక్ నోట్లు కనీసం 2.5 నుండి 4 రెట్లు ఎక్కువ కాలం మన్నుతాయి. ఇవి అంత త్వరగా చిరిగిపోవు.
కల్తీ చేయడం కష్టం (High Security): ప్లాస్టిక్ నోట్లలో అత్యాధునిక సెక్యూరిటీ ఫీచర్స్ (హోలోగ్రామ్స్, పారదర్శక విండోస్) పెట్టడం సులభం. అందువల్ల నకిలీ నోట్లను (Fake Notes) తయారు చేయడం చాలా కష్టం.
శుభ్రత (Cleanliness): ఈ నోట్లు నీటిలో నానినా పాడవవు. వీటికి మురికి, నూనె, లేదా చెమట అంతగా అంటుకోవు. ఒకవేళ మురికి అయినా సులభంగా తూడ్చేయవచ్చు.
పర్యావరణానికి మేలు (Eco-friendly): పాతబడిపోయిన ప్లాస్టిక్ నోట్లను రీసైకిల్ (Recycle) చేసి, వాటితో ఇతర ప్లాస్టిక్ వస్తువులను తయారు చేయవచ్చు.
మన్మోహన్ సింగ్ (అప్పటి ప్రధానమంత్రి): ఆర్థికవేత్తగా, పూర్వపు ఆర్బీఐ గవర్నర్గా పనిచేసిన అనుభవంతో, మన్మోహన్ సింగ్ భారత కరెన్సీ వ్యవస్థను ఆధునీకరించడానికి మరియు నోట్ల మన్నికను పెంచడానికి పాలిమర్ నోట్ల ప్రయోగానికి ఆమోదం తెలిపారు.
ప్రణబ్ ముఖర్జీ & పి. చిదంబరం (అప్పటి కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రులు): యూపీఏ-2 కాలంలో ఈ ఇద్దరు నేతలు వేర్వేరు సమయాల్లో ఆర్థిక శాఖను నిర్వహించారు. వీరి పర్యవేక్షణలోనే కేంద్ర ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ, ఆర్బీఐకి ప్లాస్టిక్ నోట్ల కోసం పాలిమర్ మెటీరియల్ (సబ్స్ట్రేట్) కొనుగోలు చేయడానికి మరియు గ్లోబల్ టెండర్లు పిలవడానికి అనుమతులు మంజూరు చేసింది.
నమో నారాయణ్ మీనా (అప్పటి కేంద్ర ఆర్థిక శాఖ సహాయ మంత్రి): ఈ ప్రాజెక్ట్కు సంబంధించిన వివరాలను, దేశవ్యాప్తంగా ఎంపిక చేసిన ఐదు నగరాల్లో ప్రయోగాత్మకంగా 100 కోట్ల (1 బిలియన్) ₹10 ప్లాస్టిక్ నోట్లను విడుదల చేయబోతున్నట్లు పార్లమెంట్లో అధికారికంగా ప్రకటించిన నాయకుడు ఈయనే.
దువ్వురి సుబ్బారావు & రఘురామ్ రాజన్ (అప్పటి ఆర్బీఐ గవర్నర్లు): డి. సుబ్బారావు గవర్నర్గా ఉన్న కాలంలో (2009-2013) ఈ ప్లాన్ డిజైన్ దశ నుండి టెండర్ల దశకు చేరింది. 2013 చివరిలో రఘురామ్ రాజన్ బాధ్యతలు స్వీకరించిన తర్వాత సాంకేతిక అంశాలను మరింత క్షుణ్ణంగా పరిశీలించారు.
ఆ కాలంలో ఎంపిక చేసిన ఐదు నగరాలు:
భారతదేశంలో విభిన్న భౌగోళిక మరియు వాతావరణ పరిస్థితులు (అత్యధిక వేడి, తేమ, చలి, వర్షపాతం) ఉన్న ఐదు ప్రాంతాలను ఎంపిక చేశారు:1.కొచ్చి (కేరళ) - అత్యధిక తేమ, వర్షపాతం
2.మైసూర్ (కర్ణాటక) - మోస్తరు వాతావరణం
3.జైపూర్ (రాజస్థాన్) - విపరీతమైన ఎండలు, పొడి వాతావరణం
4.సిమ్లా (హిమాచల్ ప్రదేశ్) - తీవ్రమైన చలి, మంచు
5.భువనేశ్వర్ (ఒడిశా) - తీరప్రాంత క్లైమేట్యూ
యూపీఏ హయాంలో ప్రాజెక్ట్ ఎందుకు ఆగిపోయింది?
2014 ఫిబ్రవరి నాటికి టెండర్ల ప్రక్రియ పూర్తవుతున్న దశలో సాంకేతిక సవాళ్లు ఎదురయ్యాయి. విదేశీ సంస్థల నుండి పాలిమర్ సబ్స్ట్రేట్ దిగుమతి చేసుకోవడంలో సెక్యూరిటీ క్లియరెన్స్ సమస్యలు రావడం, దేశీయ ప్రెస్లలో కరెన్సీ ముద్రణ యంత్రాలను అప్గ్రేడ్ చేయడం ఆలస్యం కావడం, మరియు 2014 సాధారణ ఎన్నికల నోటిఫికేషన్ రావడంతో ఈ ప్రాజెక్ట్ తాత్కాలికంగా హోల్డ్లో పడింది.
కాగితపు నోట్ల (Paper Notes) ఆర్థిక లెక్కలు:
భారతదేశంలో నోట్ల తయారీకి సాధారణ కాగితం వాడరు. ఇందులో 100% పత్తి (Cotton Rag) మరియు లినెన్ మిశ్రమాన్ని వాడతారు. ఆర్బీఐ నివేదికల ప్రకారం, ప్రతి సంవత్సరం కేవలం నోట్ల ముద్రణ కోసమే వేల కోట్ల రూపాయలు ఖర్చవుతున్నాయి.
గత ఆర్థిక సంవత్సరంలో (FY25) కేవలం కరెన్సీ నోట్ల ముద్రణ కోసమే ఆర్బీఐ ఏకంగా ₹6,372.8 కోట్ల రూపాయలు ఖర్చు చేసింది. అంతకుముందు ఏడాదితో పోలిస్తే ఇది భారీగా పెరిగింది.
పాడైపోయే నోట్ల సంక్షోభం (Soiled Notes): మార్కెట్లో మురికిగా మారి, చిరిగిపోయి ఆర్బీఐకి తిరిగి వచ్చే నోట్లను 'సాయిల్డ్ నోట్స్' అంటారు. ఒకే సంవత్సరంలో దాదాపు 2,380 కోట్ల పాత కాగితపు నోట్లను ఆర్బీఐ మార్కెట్ నుండి వెనక్కి తీసుకుని నాశనం చేయాల్సి వచ్చింది. ఇందులో ఎక్కువ శాతం ₹500, ₹100, మరియు ₹10 నోట్లే ఉన్నాయి.
ఒక్కో పేపర్ నోటు ముద్రణకు అయ్యే సగటు ఖర్చు:
₹10 నోటు: ₹1.00 నుండి ₹1.25 పైసలు.
₹20 నోటు: ₹1.20 నుండి ₹1.40 పైసలు.
₹50 నోటు: ₹1.35 నుండి ₹1.60 పైసలు.
₹100 నోటు: ₹1.50 నుండి ₹1.80 పైసలు.
₹500 నోటు: ₹2.40 నుండి ₹2.90 పైసలు.
ప్లాస్టిక్ (పాలిమర్) నోట్ల ముద్రణ ఖర్చు:
ప్లాస్టిక్ నోట్ల తయారీకి వాడే పాలిమర్ సబ్స్ట్రేట్ (Polymer Substrate) మరియు హై-సెక్యూరిటీ ఇంక్ చాలా ఖరీదైనవి.
సాధారణంగా ఒక ప్లాస్టిక్ నోటును ముద్రించడానికి, పేపర్ నోటు కంటే 2 నుండి 3 రెట్లు ఎక్కువ ఖర్చు అవుతుంది.
అంటే, ఒక ₹10 పేపర్ నోటుకు ₹1 ఖర్చయితే, అదే ప్లాస్టిక్ నోటుకు ₹2.50 నుండి ₹3.00 వరకు ఖర్చు కావచ్చు.
ఖర్చు ఎక్కువైనా ప్లాస్టిక్ నోట్ల వైపు ఎందుకు మొగ్గు చూపుతున్నారు? (The Economic Logic)
ఇక్కడే అసలైన లెక్క ఉంది. ఒక ₹10 పేపర్ నోటు మార్కెట్లో తిరిగితే దాని జీవితకాలం (Lifespan) కేవలం 9 నెలల నుండి 1 సంవత్సరం మాత్రమే. ఆ తర్వాత అది పాడైపోతుంది, ఆర్బీఐ దాన్ని నాశనం చేసి మళ్ళీ కొత్త నోటు ముద్రించాలి.
కానీ ప్లాస్టిక్ నోటు జీవితకాలం కనీసం 5 సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ.
ఉదాహరణకు: 5 ఏళ్ల కాలంలో ఆర్బీఐ 5 సార్లు పేపర్ నోట్లను ముద్రించాల్సి వస్తే (5 x ₹1 = ₹5), ప్లాస్టిక్ నోటును ఒక్కసారి ముద్రిస్తే చాలు (1 x ₹3 = ₹3). లాంగ్ రన్లో ప్రభుత్వానికి వందల కోట్ల రూపాయల ముద్రణ ఖర్చు మరియు రవాణా ఖర్చు మిగులుతుంది.
ప్రస్తుత ప్రభుత్వం (NDA Government) ఎలా రెస్పాండ్ అవుతోంది? ఆర్బీఐ ఆసక్తి ఏమిటి?
ప్రస్తుత నరేంద్ర మోదీ నేతృత్వంలోని ఎన్డీఏ ప్రభుత్వం మరియు ఆర్బీఐ గవర్నర్ శక్తికాంత దాస్ ఆధ్వర్యంలోని సెంట్రల్ బ్యాంక్, ఈ ప్లాస్టిక్ నోట్ల ప్రాజెక్ట్ను మళ్ళీ తెరపైకి తెచ్చాయి. ఈ విషయంలో తాజా పరిణామాలు మరియు ప్రభుత్వ వ్యూహం ఇలా ఉంది.
మేక్ ఇన్ ఇండియా (Make in India) కండిషన్: గతంలో విదేశాల నుండి పాలిమర్ పేపర్ను దిగుమతి చేసుకోవాలని చూశారు. కానీ ప్రస్తుత ప్రభుత్వం ప్లాస్టిక్ నోట్ల తయారీకి అవసరమైన ముడిసరుకు (Substrate Base) మరియు హై-సెక్యూరిటీ ఇంక్ను దేశీయంగానే తయారు చేయాలని లేదా భారతీయ ప్రెస్లలోనే పూర్తి నియంత్రణ ఉండాలని స్పష్టం చేసింది.
ఏటీఎంల ఆధునీకరణ: ఎన్డీఏ ప్రభుత్వం మరియు ఆర్బీఐ సంయుక్తంగా బ్యాంకింగ్ రంగంతో చర్చలు జరుపుతున్నాయి. ఎందుకంటే ప్లాస్టిక్ నోట్ల బరువు, మందం పేపర్ నోట్ల కంటే భిన్నంగా ఉంటాయి. కాబట్టి దేశంలో ఉన్న లక్షలాది ఏటీఎం (ATM) మెషీన్ల క్యాసెట్లను ప్లాస్టిక్ నోట్లను సులభంగా డిస్పెన్స్ (విడుదల) చేసేలా రీ-కాలిబ్రేట్ చేయడానికి సాంకేతిక అనుమతులు ఇస్తున్నారు.
పైలట్ ప్రాజెక్ట్ కి గ్రీన్ సిగ్నల్: త్వరలోనే ఆర్బీఐ అధికారికంగా ప్లాస్టిక్ నోట్ల ప్రయోగాత్మక విడుదలకు సంబంధించిన టైమ్లైన్ను ప్రకటించే అవకాశం ఉందని ఆర్థిక రంగ వర్గాలు స్పష్టం చేస్తున్నాయి. మొదటగా ₹10 లేదా ₹20 నోట్లతోనే ఈ ట్రయల్స్ జరగనున్నాయి.
ప్లాస్టిక్ కరెన్సీ అమలులో ఉన్న అతిపెద్ద సవాళ్లు
ప్రజల అలవాట్లు: భారతదేశంలో నోట్లను నలపడం, జేబులో గుండ్రంగా చుట్టి పెట్టడం, పూజల సమయంలో పసుపు, కుంకుమలు రాయడం, కూరగాయల మార్కెట్లలో తడి చేతులతో వాడటం ఎక్కువ. ప్లాస్టిక్ నోట్లను గట్టిగా నలిపితే వాటిపై ఉన్న ముద్రణ లైన్లు చెరిగిపోయే అవకాశం ఉంటుంది, అలాగే ఇవి మడతపెట్టినప్పుడు వాలెట్ నుండి జారిపోయే గుణం కలిగి ఉంటాయి.
డిజిటల్ రూపీ (e-₹) తో పోటీ: ఒకవైపు కేంద్ర ప్రభుత్వం 'డిజిటల్ ఇండియా' లో భాగంగా సెంట్రల్ బ్యాంక్ డిజిటల్ కరెన్సీ (CBDC) ని ప్రమోట్ చేస్తోంది. భౌతిక నోట్ల ముద్రణను పూర్తిగా తగ్గించాలనేది డిజిటల్ రూపీ లక్ష్యం. కాబట్టి, ఒకే సమయంలో డిజిటల్ కరెన్సీ మరియు ప్లాస్టిక్ కరెన్సీ రెండింటిపై భారీగా పెట్టుబడి పెట్టడం ఎంతవరకు లాభదాయకం అనే చర్చ కూడా ఆర్బీఐ అంతర్గత వర్గాల్లో నడుస్తోంది.
ముగింపు:
మొత్తంగా చూస్తే, యూపీఏ ప్రభుత్వం హయాంలో కేవలం 'నోట్ల మన్నిక' కోసం ప్రారంభమైన ప్లాస్టిక్ నోట్ల ఆలోచన, ప్రస్తుత ప్రభుత్వం మరియు ఆర్బీఐ హయాంలో 'భారీ ముద్రణ ఖర్చులను తగ్గించుకునే' వ్యూహాత్మక ఆర్థిక నిర్ణయంగా రూపాంతరం చెందింది. సాంకేతిక సవాళ్లను అధిగమిస్తే, రాబోయే రోజుల్లో భారతీయ మార్కెట్లోకి ప్లాస్టిక్ నోట్లు రావడం ఖాయంగా కనిపిస్తోంది.